ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖ ਦੇਖਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਦਾ ਸੁਲਾਹ ਕੁੰਨ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਉਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੀ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1605 ਈ ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਪਰੰਤ ਜਹਾਂਗੀਰ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਅਕਬਰ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੱਟੜ ਪੰਥੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕੱਟੜ ਪੰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਆਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕੀ ਬਿੱਲਾ ਤੇ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ 1599 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜਨੂੰਨੀ ਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਨਾਨਕਈ ਫਲਸਫੇ ਤੋਂ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਤਰਾ ਦੱਸਿਆ। ਕਟੱੜ ਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਆਰੰਭਿਆ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਜਾਤ ਹੰਕਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਨਾਨਕਈ ਫਸਲਫੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸੰਮਨ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ (ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ) ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੀਏ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ, ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਨ। ਜਦ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਇਕੱਲੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਬ-ਦਲੀਲ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਰਤੁਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਅਕਬਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ। ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਰਿਯਾਦਾ ਦੇਖਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਆਇਆ ਸੀ।

25 ਮਈ 1606 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਬਾਬਾ ਬੁਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। 26 ਮਈ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਕ ਮਨੁਖੀ ਰਾਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੁਢੋਂ ਹੀ ਨਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰ ਦਿਨ ਤੱਤੀ ਰੇਤ, ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਤੇ ਉਬਲ਼ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਯਾਸਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਸ਼ੱਦਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਖੀਰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋਹੜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਵਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸੰਮਣ ਭੇਜੇ। 31 ਦਸੰਬਰ 1612 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਤੇ ਜਨਵਰੀ 1613 ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਵੇਂ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਸੁਣਾਈ ਸੀ ਪਰ ਸੰਗਤੀ ਦਬਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੰਦੀ ਥੋੜ ਚਿਰੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਬਦਨਾਮ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਉਪਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਰਾਜੇ ਕੈਦ ਕੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸਦਕਾ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜਾਨ ਆਈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਵੇਰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਲਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸੱਚ ਦੀ ਮਰਿਯਾਦਾ ਸਮਝਾਈ। ਸਵੈਮਾਣ ਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਦਰੋਗਾ ਹਰੀ ਦਾਸ ਯਾਦਵ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਦਰੋਗੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ-

ਜਿਦ੍ਹੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਚ ਰੁਲਦੀਆਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ,
ਡਿੱਠਾ ਓਸ ਸੱਚੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਮੈਂ।
ਪੜ੍ਹੇ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਿਥੇ,
ਓਥੇ ਪੁਜਦਾ ਵੇਖਿਆ ਘਾਹੀ ਨੂੰ ਮੈਂ।